ኣንጸባራቒ ዓወት፣ ዝተጨውየ ፖለቲካዊ ምስግጋር፤ እዛ ንእሽቶ ሃገር ክትድሕን ትኽእልዶ?

ኣንጸባራቒ ዓወት፣ ዝተጨውየ ፖለቲካዊ ምስግጋር፤ እዛ ንእሽቶ ሃገር ክትድሕን ትኽእልዶ?

ብሰመረ ሰሎሞን

26 መጋቢት 2026

መእተዊ

እቲ ንሰላሳ ዓመታት ዝኸደ ናይ ኤርትራ ናይ ናጽነት ቃልሲ — ኣብ ኣፍሪቃ ድማ እቲ ዝነውሐ ግዜ ዝወሰደ — ብሰፊሑ ተጻሒፉሉ’ዩ። እዚ ትንተና’ዚ፡ ነቲ ቃልሲ፡ ምስቲ ድሕሪ ናጽነት ክስዕብ ትጽቢት ዝተገብረሉ ፖለቲካዊ ምስግጋር ብምትእስሳር ካብ ዝተፈልየ ኵርናዕ ይምልከቶ። እቶም ሕቶታት ነዞም ዝስዕቡ የጠቓልሉ፦ ናይቲ ሓርነታዊ ምንቅስቓስ ሓያላትን ድኹማትን ጐድንታት እንታይ ነይሮም፧ ውሽጣውን ግዳማውን ረቛሒታት ከመይ ገይሮም ነቲ ቃልሲ ጸልዮሞን ቀሪጾሙዎን፧ ስለ ምንታዩኸ ምውሓስ ልኡላውነት ናብ ፖለቲካዊ ምስግጋር ዘየምርሐ፧

ናይ ናጽነት ቃልሲ፤ ሓባራዊ ግን ድማ ድኽመታት ዝነበሮ ጉዕዞ

ወናኒ ናይቲ ናጽነት ንምውሓስ ዝተካየደ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ’ዩ፤ ብምሉኡ ህዝቢ ኤርትራ። ካብ መታሕትን ከበሳን፣ ኣመንቲ ምስልምናን ክርስትናን፣ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን። እዚ ታሪኽ’ዚ ከም ሓደ ቅጽለት (continuum) እምበር ከም እኩብ ናይ ዝተበታተኹ ፍጻሜታት ኮይኑ ክርአ የብሉን። እቲ ዝተኸፍለ መስዋእቲ ኣብ ዘመናዊ ታሪኽ ሓርነታዊ ቃልሲ መዳርግቲ ዘይብሉ ኮይኑ፣ ኵሎም ኤርትራውያን ዝሕበኑሉ ሃገራዊ መንነት ዘደልደለ ታሪኽ’ዩ። ይኹን እምበር፣ እቲ ቃልሲ እንታ ወይ ኣበር ኣይነበሮም ማአት ኣይኮነን። እቲ ቃልሲ ክብገስ እንከሎ ዝኣልዮ ዝነበረ መሪሕነት ደረጃ ንቕሓቱ ትሑት፣ ዕላማታቱ ዘይንጹርን ብዛዕባ ማሕበረ-ቍጠባዊ ኣነዳድቓ ሕብረተ ሰብ ኤርትራ ድማ ኣዕጋቢ ኣፍልጦ ኣይነበሮን። እቲ መሪሕነት ህዝቢ ኣብ ሓባራዊ ዕላማ ንክዓስል’ኳ እንተ ኣኽኣሎ፡ ብዙሕነት ናይ ኣረእኣያ ንምጽዋር ግን ድሉው ኣይነበረን ዓቕሚ'ውን ኣይነበሮን።  ንፍልልያት ናይ ኣረእኣያ ድማ ብዘተ ዘይኮነስ ብኣብዝሃ ብጐነጽ ክፈትሖም ይርአ ነይሩ። እቲ ኣብ መንጎ ክልተ ዓበይቲ ፖለቲካውያን ውድባት — ተጋደሎ ሓርነት ኤርትራ (ተሓኤ)ን ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህግሓኤ)ን — ዝተኸስተ ኵናት ሓድሕድ ድማ ውጽኢት ናይ'ዚ ኣመለኻኽታ'ዩ።  

እንታይከ ኣጋጠመ፧

ክልቲኦም ውድባት ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ናይ ስነ-ሓሳብ ፍልልይ ከምዘለዎም እናገለጹ፣ ብውሽጢ ግን ምስጢራዊ ማርክሳዊ-ለኒናዊ ሰልፍታት እናተመርሑ ይንቀሳቀሱ ነይሮም። ኣብ ትሕቲ ዝተሓተ ሓባራዊ ፖለቲካዊ ፕሮግራም ተጠርኒፎም ክሰርሑ ግን ኣይከኣሉን። እዚ ንጸቢብ ረብሓ ናይ ላዕለዋይ መሪሕነታት ናይቶም ምንቅስቓሳት ማእከል ዝገበረ ኣተኣላልያ’ቲ ቃልሲ፡ ኣብ ክንዲ ኣብ ቀንዲ ጸላኢ ዘተኵር፣ ዘይንዓቑ ጸጋታት ናይቲ ሃገራዊ ምንቅስቓስ ኣብ ውሽጣዊ ግጭት ከም ዝባኽን ገይሩ እዩ። ብፍላይ ምብትታትን ተሓኤ ከም ውድብ ድማ ነቲ ቃልሲ ሃሳይ'ዩ ነይሩ። ኣብ ታሪኽ ምንቅስቓስ ሓርነት ኤርትራ ድማ ከም ሓደ ጸሊም ምዕራፍ ክጥቀስ ይከኣል። ተሓኤ - ብቐንዱ ብናታ ውሽጣዊ ኵነታት ብካልኣይ ደረጃ ድማ ብግዳማዊ ድፍኢት - ሜዳ ኤርትራ ለቒቓ ኣብ ዝወጸትሉ እዋን ክሳብ 40,000 ዝበጽሕ ዕጡቕ ሓይሊ ከም ዝነበራ ይፍለጥ።  እዚ፡ ነቲ ሓርነታዊ ቃልሲ ዓቢ ክሳራ’ዩ ነይሩ። እቲ ክሳራ፡ ኣብዚ ጥራይ ዝተሓጽረ ግን ኣይነበረ። እዚ ክስተት’ዚ ንፖለቲካዊ ምውሳን (political marginalization) ዓቢ ክፋል ህዝቢ ኤርትራ — ኣመንቲ ምስልምናን ክርስትናን፣ መታሕትን ከበሳን — ኣስተዋጽኦ ገይሩ’ዩ። እቲ ድሕሪ ናጽነት ዝሰዓበ ኣግላሊ ባህሪ ናይቲ ገዛኢ ሰልፊ — ህግደፍ — ነቲ ምርሕሓቕ ኣዕሚቕዎን ኣስፊሕውን። ብዙሓት ኣብ ስደት ዝነበሩ ኤርትራውያን ድማ ኣብ ህንጸት ሃገር ንኽሳተፉ ዝነበሮም ባህጊ ኣማህሚንዎ። ተስፋ ከም ዝቖርጹ’ውን ገይሩዎም። ምሕሻሽ ናይዚ ናይ ተሳትፎ ዕድል ንመጻኢት ኤርትራ ኣዝዩ ክቡር ዋጋ ዘኽፈለ እዩ።

ኣህጉራዊ ሃዋህው

ካብ 1961 ክሳብ 1991፣ ኤርትራ ኣብቲ ናይ ዝሑል ኲናት እዋን ዳርጋ ብዘይ ዝኾነ ዓርኪ ወይ በዓል ኪዳን’ያ ተጓዒዛ።  ብኣመሪካ ዝምራሕ ምዕራባዊ ደምበ ኣብ ጐድኒ ስርዓት ሃይለስላሰ ደው ኢሉ፣ ጸኒሑ ድማ እቲ ብሕብረት ሶቭየት ዝምራሕ ማሕበርነታዊ ደምበ ንስርዓት ደርግ ምሉእ ዲፕሎማስያዊ፣ ወተሃደራውን ቁጠባውን ደገፍ ሂብዎ። ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ’ውን ብሰንኪ ናይ ኢትዮጵያ ዲፕሎማስያዊ ጸብለልትነት ጸረ-ኤርትራ ዝኾነ መርገጺ ሒዙ ነይሩ። ኢትዮጵያ ነቲ ናይ ኤርትራ ሕቶ ከም "ብዓረብን ምስልምናን ዝተደፋፈአ" ናዕቢ ብምቕራብ ኣብ ኣህጉራዊ መድረኽ ክትንጽሎ ንክትገብሮ ጽዒራ’ያ።

ነዚ ተነጽሎ እዚ ንምምካት፣ እቶም ናይ ናጽነት ምንቅስቓሳት ናብ ውሽጦም ብምጥማት መትከል "ርእሰ-ምርኰሳ" ከም ኣድላይነትን ከም ስነ-ሓሳብን ተቐቢሎምዎን ኣበርቲዕም ሰሪሖሙሉን። እቶም ኣብ ወጻኢ ዝነበሩ ኤርትራውያን (ዲያስፖራ) ንዋታውን ገንዘባውን ደገፋት ብምሃብን ነቲ ቃልሲ ንዓለም ብምልላይን ዘይንዓቕ ግደ ነይርዎም። 

ይኹን'ምበር፡ ሃገራት ዓረብ — ግብጺ፣ ሱዳን፣ ኢራቕ፣ ሶርያን ስዑዲ ዓረብን ሓዊስካ — ብጂኦፖለቲካዊ ምኽንያታትን ብሰንኪ’ቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን እስራኤልን ዝምዕብል ዝነበረ ርክብን ነቶም ሓርነታውያን ምንቅስቓሳት ፖለቲካዊን ንዋታውን ደገፍ ኣበርኪተን’የን።

እቶም ሓርነታውያን ምንቅስቓስት ምስቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዝነጥፉ ዝነበረኡ ተቓወምቲ ሓይልታት ዝመስረትዎ ምሕዝነት'ውን ንውድቀት ስርዓት ደርግ ወሳኒ ነይሩ። ዓለማዊ ፍጻሜታት — ምፍራስ ሶቭየት ሕብረት፣ ምውዳቕ መንደቕ በርሊንን ኣብ ምብራቕ ኤውሮጳ ዝተላዕለ ናዕብታትን — ነቲ ናይ ስርዓት ደርግ ዓቢ ደጋፊ ዝነበረ ማሕበርነታዊ ደምበ ኣሊዩ ንመስርሕ ናጽነት ኣቀላጢፍዎ እዩ።

ዓወትን ዘይተመልኡ ትጽቢታትን

ናጽነት ብሓባራዊ መስዋእቲ ህዝቢ ኤርትራ — ተጋደልቲ፣ ስውኣት፣ ስንኩላን ኲናትን ሲቪላውያን (ኣብ ውሽጥን ወጻእን) — እዩ ተረጋጊጹ። እዚ ዓወት እዚ ክንዮ ዝኾነ ፖለቲካዊ፣ ሃይማኖታዊ፣ ዞባዊ ወይ ብሄራዊ ፍልልያት ንላዕሊ ዝግለጽ’ዩ። እቲ ሕቡራት ሃገራት ዝተዓዘቦ ናይ 1993 ዓ.ም. ረፈረንዱም፡ ንልኡላውነት ኤርትራ ዘረጋገጸን ንብልጽግትን ደሞክራስያዊትን መጻኢት ኤርትራ ተስፋ ዝሃበን ክስተት’ዩ ነይሩ። ብዙሓት ናይ ፖለቲካ ተዓዘብቲ ድማ ንኤርትራ ከም "ተስፋ ኣፍሪቃ" ይርእይዋ ነይሮም።

እቲ ተስፋ ግን ገና ኣብ ባይታ ክምስከር ነይርዎ። እቶም ምውሓስ ናጽነት ዘለዓዓሎም ወሰንቲ ሕቶታት ብዝግባእ ኣይተመለሱን። እቶም ሕቶታት ነዞም ዝስዕቡ የጠቓልሉ፦ እቲ ምንቅስቓስ ካብቲ ወተሃደራዊ ባህሉ ወጺኡ ደሞክራስያዊ ምሕደራ ክቕበል ይኽእልዶ? ግዝኣተ-ሕጊ ክሰፍን ድዩ? ስልጣንከ ብናጻ ትካላት ኣቢሉ ናብ ህዝቢ ኤርትራ ክሰጋገር ድዩ?

ዝተዀልፈ ፖለቲካዊ ምስግጋር

ህዝቢ ኤርትራ ናጽነቱ ካብ ዘውሕስ 35 ዓመት ኮይኑ እኳ እንተሎ፣ እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ሕቶታት ገና መልሲ ኣይረኸቡን። እቲ ንህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝተክአ ገዛኢ ሰልፊ — ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን (ህግደፍ) — ንኹሉ ፖለቲካዊ ስልጣን በይኑ ተቆጻጺርዎ ይርከብ። ቅዋም ኣይተተግበረን፣ ምርጫ ኣይተኻየደን፣ ትካላት ሃገር ድማ ብዝግባእ ይሰርሓ የለዋን። ናይቲ ስርዓት ፖለቲካዊ ትረኻ ብምሉኡ ኣብ ምስምስ 'ድሕንነት/ጸጥታ' ጥራይ ዝተሓጽረ ኮይኑ፣ ኲናት ድማ ኣብ ክንዲ ናይ መጨረሻ ኣማራጺ፣ ናይ ህላወኡ መሳርሒ ኮይኑ ኣሎ። ተቓውሞ ብጭካነ ይጭፍለቕ። ደረት ዘይብሉ ሃገራዊ ኣገልግሎትን ግዲድ ሽቕለትን ከም ንቡር ተራእዩ። ናይ ወጻኢ ፖሊሲ ድማ ብተነጽሎን ወተሃደራዊ ኢድ-ኣእታውነትን ዝተመልአ ኮይኑ ክንርእዮ ጸኒሕናን ኣለናን። ካብ ኵሉ ዘሕዝን ድማ፣ ድኽነት ሳዕቤን ናይ ሕማቕ ምሕደራ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ሰባት ንምቍጽጻር ተባሂሉ ብመደብ ዝተተግበረ ምዃኑ’ዩ። ምድኽዳኽ ሃገር፡ ቍጠባዊ ፖሊሲ መንግስቲ ኤርትራ’ዩ።

እቲ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ዝተጓዕዘቶ ጕዕዞ፡ መሬት ዘሓርረ ግን ድማ ህዝቢ ናይ ዘይሓርረ ምንቅስቓስ መርኣያ እዩ። እቲ ስርዓት ካብ ረብሓ ሃገር ንላዕሊ ንናቱ ህላወ ቀዳምነት ብምሃብ ነዛ ዓቢ ተስፋን ዓቕምን ዝነበራ ሃገር ጅሆ ሒዝዋ ይርከብ። እዚ ውጽኢት’ዚ ናይ ግድን ኣይነበረን። ብብቑዕ መሪሕነትን ካብ ካልኦት ተመሳሳሊ ታሪኽ ዘለወን ሃገራት ብምምሃርን ኤርትራ ዝተፈልየ መንገዲ ክትሕዝ ዘኽእል ዕድል’ዩ ነይሩ። 

ንመጻኢኸ፧

ኤርትራ ገና ርእሳ ከትሕድስ ወይ'ውን ክትሓዊ ትኽእል እያ ግንከ ብጽንዓትን ራእይን ጥራይ። እቶም ብሰንኪ ብኵራት ቅዋም፣ ቍጠባዊ ድስካለ፡ ፖለቲካዊ ጭቆናን ዝባኸኑ ዓሰርተታት ዓመታት ህጹጽን ኵሉ ዘጠቓለለን ምላሽ ይሓቱ ኣለዉ። እቲ ዘዋጻእ መገዲ፡ ቅዋማዊ ስርዓት ምትካል፣ ሓቂኛ ሃገራዊ ዕርቂ ንምትግባር ምብግጋስ፣ ቍጠባዊ እረማን ትካላዊ ዳግመ-ህንጸት ምንጥጥፍን ከጠቓልል ይኽእል። ህግደፍን ንሱ ዝውክሎም ዝጠፈሹ ኣተሓሳስባታትን ክውገዱ፡ ልዕሊ ኩሉ ድማ፣ ኵሎም ኤርትራውያን ኣብ ምህናጽ ሃገሮም ምሉእ ተሳትፎ ክህልዎም ፖለቲካዊ ባይታ ክፉት ክኸውንን ይግባእ።

እዚ ፖለቲካዊ ግዴታ ጥራይ ዘይኮነስ ናብ ዘላቒ ሰላም፣ ውሑስ ልኡላውነትን ንመጻኢ ወለዶ ዝመሓላለፍ ርግኣትን ዝወስድ እንኮ ኣማራጺ'ዩ። ናይ ናጽነት ቃልሲ ብሓባራዊ መስዋእቲ'ዩ ተዓዊቱ። ዳግመ-ህንጸት ኤርትራ’ውን ተመሳሳሊ ሓባራዊ ተወፋይነት ይሓትት — ኣብዚ እዋን’ዚ ግን ንፍትሒ፣ ንጥዑይ ምሕደራን ንናይ ህዝቢ ናይ ነዊሕ እዋን ዝተወንዘፉ (deferred) ትምኒታትን ማእከል ዝገበረ ክኸውን ኣለዎ።

"ኤርትራ መሬታ ሓሪራ እያ። ህዝባ ምሕራር ግን ገና ይጽበያ ኣሎ።"